Эксперт: Беларусы – ілжывыя, неахайныя і дэпрэсіўныя

Па алкагалізме, дэпрэсіях і разводах беларусы адны з першых у свеце.

Суіцыд проста ўпісаны ў нашу культуру, кажа псіхолаг Вольга Андрэева. На яе думку, сямейнаму псіхатэрапеўту ў Беларусі заўсёды будзе хапаць працы, бо непрыязнасць унутры сям’і закладзена нацыянальнай псіхалогіяй.

- Давайце паспрабуем апісаць псіхалагічны партрэт беларуса, асаблівасці псіхалогіі. Якія асноўныя псіхалагічныя праблемы ў беларусаў, гэта інфантылізм, дэпрэсія, штосьці іншае?

- Наколькі мне вядома, у нас няма ніякіх сур'ёзных даследаванняў нацыянальнай беларускай псіхалогіі. У нас ёсць толькі эмпірычныя назіранні, і ў мяне таксама яны ёсць. І я буду гаварыць хутчэй пра ўласны досвед і ўспрыняцце.

Вынікі маіх разваг не вельмі аптымістычныя. Але спачатку — пра добрае. Кожны з нас асабіста ведае даволі вялікую колькасць добрых людзей — разумных, прыстойных, добрых, чуллівых. Вакол кожнага з нас ёсць такая сацыяльная сетка вельмі сімпатычных нам людзей.

З іншага боку, па-за межамі гэтага кола, мы сутыкаемся з негатыўнымі рысамі беларусаў. І тут самае жахлівае, што мне не падабаецца ў маіх суайчынніках — гэта ілжывасць, беларусы ― нячэсныя.

- У якім сэнсе? Перад сабой ці іншымі?

- Ва ўсіх — і перад сабой, і перад іншымі. Нядаўна праводзілі сацыялагічнае апытанне, яго вынікі былі апублікаваныя ў інтэрнэце. І там былі жахлівыя рэчы па сваёй непраўдзівасці. Беларусы сябе апісвалі як вельмі надзейных, акуратных, чэсных і г.д. Я б сказала, што карціна павінна быць з дакладнасцю наадварот. То бок мы самі сябе ўвесь час падманваем.

У чым гэта выражаецца? Мы прывыклі казаць пра сябе, як пра талерантных – гэта такі ўстойлівы элемент нацыянальнага іміджу. Але мы вельмі неталерантныя. Я неяк прачытала ў адным артыкуле, што 75% беларусаў ніколі не былі за мяжой. І для такіх людзей лёгка сфармаваць карцінку нашай унікальнасці, нашых асабліва каштоўных якасцяў. І людзі, якія ніколі не мелі магчымасцяў параўноўваць, вераць, што так і ёсць.

Калі шмат падарожнічаеш, і сустракаешся ў іншых краінах з добразычлівасцю, усмешкамі, адсутнасцю бытавой агрэсіі, акуратнасцю, сапраўднай талерантнасцю, якая напрыклад ёсць у Амстэрдаме ці Берліне – яны церпяць усё. У Амстэрдаме талерантныя да ўсяго – іншай нацыянальнасці, колеру скуры, іншай культуры…

- Чым псіхалагічна абумоўлена, што беларусы не талерантныя і даволі агрэсіўныя?

- Для таго, каб чалавек быў шчырым, ён павінен быць моцным і ўпэўненым у сабе. Падманваць сябе і іншых – гэта ўласцівасць чалавека з рабскай псіхалогіяй, бо ён баіцца рэакцыі і пакарання. Псіхалагічна гэта абсалютна зразумела – вельмі зручна сябе падманваць. Але калі мы сябе падманваем, мы пазбаўляем сябе магчымасці змяняцца.

Калі мы, напрыклад, шчыра сабе скажам, што ў беларусаў няма ўстойлівых гігіенічных звычак, мы вельмі неахайны народ. Хіба гэта лёгка сказаць?

- Можна пра гэта больш падрабязна? У чым неахайны? Наадварот усе заўсёды кажуць, што ў нас вельмі чыста.

- Гэта кажуць пра Мінск, пра нейкія іншыя гарады – а давайце пабудуем нармальныя прыбіральні. Я запрасіла сваіх гасцей паехаць у цудоўны музей “Строчыцы” побач з Мінскам. Там былі цудоўныя экскурсаводы, і мае госці былі вельмі задаволеныя тым, што пабачылі. Але пасля мы шукалі прыбіральню, мы яе знайшлі – але гэта была, прабачце, проста дзірка ў падлозе.

І мы тады ў экскурсавода спыталі, што такое прыбіральня ў беларускай культуры. Як чалавек вырашаў пытанні сваёй фізіялогіі. І нам адказалі, што не было – хадзілі ў хлеў да кароваў. І вось мы пра сябе кажам, як пра цывілізаваных людзей.

Так, нейкую частку, якая на відавоку, мы вымылі – у нас шмат людзей на вуліцах Мінска мятуць. Але паглядзіце, як жывуць людзі ў вёсках – як і 100 год таму. Ну, магчыма не да каровы ў хлеў ходзяць, а за хлеў.

Вось прыклад няшчырасці – мы сябе падманваем. Калі мы хочам замежных турыстаў, мы павінны ўздоўж дарогі мець стэрыльныя прыбіральні, з гарачай вадой і белай, а не шэрай паперай. Мы проста фантазіруем пра іншыя народы. Нам чамусьці хочацца думаць, што мы самыя добрыя, самыя талерантныя.

Сказаць лянівы беларус альбо не — адназначна не скажаш. Ён нібыта працуе, але працуе неэфектыўна. Яму трэба быць занятым увесь час, каб не мець вольнага часу, таму што тады скажуць, што ты лянівы. Але як у нас народ працуе – як ваду ў ступе таўчэ, у яго не дадаецца багацця.

- Таксама цікава – чаму так? Нейкая ёсць у галовах забарона на тое, каб быць багатым? Таму што калі ты багаты, значаць табе зайздросцяць… Ці чаму?

- А тут ёсць цэлы шэраг прычын. З аднаго боку — беларусы зайздрослівыя, так. А зайздрослівы чалавек небяспечны для суседа. Любы чалавек, які падняўся трошку вышэй за іншага, будзе аб’ектам зайздрасці, можаце не сумнявацца. І яго за гэта могуць пакараць.

А з іншага боку — няма энтузіязму, здаровых амбіцый для таго, каб падымацца. Магчыма, гэта жаданне быць як усе ад таго, што людзей прыгняталі стагоддзямі. І ў выніку людзі сапраўды баяцца – баяцца рызыкаваць, павышаць свой узровень жыцця. Нейкая частка асмельваецца, але большасць нават не спрабуе, толькі баяцца, каб іх не звольнілі.

Па алкагалізме і дэпрэсіях у нас адно з першых месцаў у свеце. Па разводах – таксама.

- Я спрабавала зразумець, чаму так адбываецца – у нас глыбокія гістарычныя карані сямейнага дрэннага становішча. Я пачытала неяк акадэмічны зборнік беларускага фальклору, паглядзела беларускія песні ХІХ стагоддзя – там мужчыны дрэнна спяваюць пра жанчын, што яны такія ўсе кантралюючыя, жорсткія. А жанчыны спяваюць пра мужчын, што яны алкаголікі і неадказныя.

Ёсць уражанне, што непрыязнасць унутры сям’і закладзена нацыянальнай псіхалогіяй. Таму сямейнаму псіхатэрапеўту ў Беларусі будзе заўсёды хапаць працы.

Я не перакрэсліваю і добрыя якасці беларусаў, і цудоўныя сем’і, і асобных вельмі таленавітых незвычайных людзей. Але я яшчэ раз паўтараю, што мы павінны шчыра казаць пра дрэннае, каб штосьці змяніць. Я б увяла такі тэрмін, як правінцыйны нарцысізм – гэта беспадстаўнае адчуванне перавагі над іншымі людзьмі, якіх ты ніколі не бачыў.

- Цікава, што ў псіхалогіі, наколькі я ведаю, празмерны нарцысізм сведчыць пра тое, што чалавека ў дзяцінстве прыніжалі, таму ён вырас няўпэўненым у сабе, і яму ўвесь час трэба ўзвышацца над іншымі, каб даказаць, што ён чагосьці варты. А калі браць не чалавека, а цэлы народ, то што пра беларусаў можа сказаць тое, што як вы кажаце, нам уласцівы правінцыйны нарцысізм? Чым гэта абумоўлена?

- Гэта вельмі просты спосаб падтрымліваць сваю самаацэнку, нічога радыкальна не змяняючы. Прасцей за ўсё павышаць сваю самаацэнку, узвялічваючы сябе за кошт абясцэньвання іншых.

Калі мы кажам пра талерантнасць, то ў асноўным мы талерантныя да багатых небеларусаў. Але мы вельмі неталерантныя адзін да аднаго. У нас распаўсюджана такая з’ява, якую я называю гарызантальнай агрэсіяй – у адносінах адзін да аднаго, да сваіх суайчыннікаў. І гэта жахліва, бо насамрэч, таго, хто побач, трэба берагчы ўдвая больш. Чужы – ён прыйшоў і сышоў…

- Значыцца, асноўная праблема беларусаў у тым, што мы не можам сказаць сабе праўду пра саміх сябе. І з-за гэтага не можам пачаць змяняцца, бо для таго, каб штосьці змяніць, спачатку трэба заўважыць тое, што збіраешся мяняць… Што ў такім разе трэба рабіць? Ці можна псіхалагічна вылечыць краіну ў цэлым? Або гэта трэба кожнага асобнага беларуса адаслаць да псіхатэрапеўта? Як гэта зрабіць?

- Змены магчымыя. У некаторых краінах сапраўды быў такі досвед, калі людзі па сваім уласным жаданні штосьці змянялі. У першай палове ХХ стагоддзя ў Амерыцы вывешвалі таблічкі з надпісам “усміхайцеся”. Людзей заклікалі да таго, каб яны ўсміхаліся адно аднаму. І ўжо сёння там усе ўсміхаюцца, бо ім самім гэта прыемна.

Калі б мы паставілі гэта як сур’ёзную сацыяльную задачу – тлумачылі людзям з экранаў тэлевізара, па радыё, у газетах, заклікалі – давайце станем больш ветлівымі, быць ветлівым – важна.

- Ці можна параўнаць нашу краіну з сям’ёй? Тым больш, што ў нас кіраўніка дзяржавы называюць “бацька” – такога няма ні ў якой іншай краіне, з-за гэтага з нас нават смяюцца. А як кажуць – бацькоў не выбіраюць… Пра што гэта кажа? Пра нашу інфантыльнасць? Бо, калі прэзідэнт – бацька, то мы атрымоўваецца – дзеці…

- Так, дзеці, за якіх трэба прымаць рашэнні. Але не ўсе называюць прэзідэнта бацькам – гэта па-першае, а па-другое, у гэтым ёсць пэўны момант іроніі. Зачастую, калі людзі кажуць “бацька” – яны іранізуюць, а не кажуць гэта сур’ёзна. Ну, а па-трэцяе, сапраўды, гэта кажа пра нейкі момант інфантылізму, бо трэба знайсці нейкага чалавека, які будзе за нас адказваць. І тады мы здымаем з сябе адказнасць за сваё жыццё.

- Ці падпадае наш прэзідэнт пад псіхалагічны партрэт беларуса?

- Я думаю, што так – таму ён і карыстаецца вялікай папулярнасцю ў народа. То бок ён цалкам адпавядае ідэалу кіраўніка, якім бы яго хацеў бачыць у першую чаргу вясковы чалавек.

- А я чамусьці думала, што наадварот – ён мае якасці, неўласцівыя сярэдняму беларусу – ён актыўны, энергічны, у яго шмат амбіцый…

- Сярэдні беларус і не становіцца прэзідэнтам. Каб стаць кіраўніком акурат патрэбныя такія якасці. І ў кожнай краіне ёсць такія людзі.

- Ці развіты ў нас патрыятызм?

- Як хтосьці сказаў, патрыятызм – гэта такая тэма, якая можа быць разгледжана толькі ў ваенным кантэксце. Калі ціха-мірна, попыт на патрыятызм не вельмі вялікі. Я сябе лічу патрыёткай, таму што мне балюча і неабыякава тое, што тут адбываецца. І мне не падабаецца, што ў людзей няма энтузіязму, што яны не хочуць змяняцца і жыць добра. Я б хацела бачыць сваю краіну багатай, шчаслівай, цывілізаванай, з добрай адукацыяй, каб нас паважалі ў свеце.

Парадокс у тым, што шмат хто хоча, каб нас паважалі такімі, якія мы ёсць. Але калі мы хочам, каб нас паважалі, павагу трэба заслужыць.

Для мяне вельмі балючая тэма – беларуская адукацыя. Нам упарта спрабуюць патлумачыць, што ў нас ледзьве не лепшая адукацыя ў свеце, а яна проста вельмі дрэнная. І калі б мы сказалі: так, у нас не вельмі добрая адукацыя. Што ў такім разе мы маглі б рабіць? Маглі б пачаць яе паляпшаць. А так у нас увесь час яа пагаршаецца. Тут таксама ў нас не хапае шчырасці. Не хапае яе ні ў культуры, ні ў адукацыі, ні ў эканоміцы…

- Ці змяніўся беларус псіхалагічна з часоў распаду СССР?

- Так, змяніўся – ён расслаіўся. Мы сапраўды пабачылі, што мы не ўсе аднолькавыя. Нейкая частка беларусаў хоча жыць па-іншаму, сёння ў нас не 100% рабская псіхалогія. Але, на жаль, шмат хто з іх знаходзіць сабе рэалізацыю на іншых тэрыторыях, а не тут.

- Як адрозніваецца псіхалагічны партрэт беларускага мужчыны ад жанчыны? Хто больш памяркоўны? Талерантны? Агрэсіўны?

- Мы ўсе ў адной падводнай лодцы. Таму сказаць, што мы неяк прынцыпова адрозніваемся – нельга. Адзінае, дзе мы адрозніваемся – у сферы функцыянальнасці. У нас абсалютна традыцыйнае грамадства і ідэя рэальнай роўнасці мужчыны і жанчыны тут месца сабе пакуль не знайшла. На ўзроўні сям’і мы бачым, што агрэсіўныя абодва бакі.

- Алкагалізм для нас – гэта праблема? Што мы выціскаем з дапамогай алкаголю? Навошта ён патрэбны?

- Гэта спосаб пазбягання рэальнасці, можна забыць пра свае фінансавыя праблемы, праблемы дома. Другая прычына – цярпімыя адносіны да п'янства. Алкагалізм упісаны ў нашу культуру як антыдэпрэсант. Вось вам лепшая псіхатэрапія – выпіць з сябрам пасля лазні.

- Як у нас у Беларусі справы з псіхалагічнай гігіенай, культурай? У Амерыцы да псіхіятра ходзяць амаль усе… А ў нас гэта не прынята – як вы кажаце, беларус лепш піва пап’е пасля лазні, вось і ўся псіхатэрапія. Ці ёсць такія дадзеныя, колькі беларусаў ходзяць да псіхатэрапеўта?

- Тут ёсць і пазітыўныя, і негатыўныя з’явы. Па-першае, у нас вельмі модна быць псіхолагам для сябе самога. Калі прыйдзеш у якую-небудзь кнігарню, то ў аддзеле “псіхалогія” рэальная псіхалагічная літаратура займае вельмі невялікую частку, а ў асноўным гэта каляпсіхалагічная папса. І народ актыўна гэтыя кніжкі скупляе – яны чытаюць гэтую лухту, а пасля лечаць адзін аднаго. А прафесійныя псіхалагічныя веды абясцэньваюць.

Але можа гэта такі этап да больш высокага адукацыйнага ўзроўню ў сферы псіхалогіі, калі гэта людзям у нейкай ступені дапамагае…

Што тычыцца попыту на псіхалагічныя паслугі – такіх даследаванняў няма і наўрад ці яны магчымыя, таму што ёсць такая рэч, як канфідэнцыйнасць кансультавання. Але ўжо склаліся попыт і прапанова.

- Хто ў асноўным з’яўляецца спажыўцом гэтых паслуг?

- Гэта даволі адукаваныя прадстаўнікі сярэдняга класу, у якіх дастаткова нядрэнны ўзровень самапавагі. І калі ў іх з’яўляюцца нейкія праблемы, яны звяртаюцца да прафесіянала. Для таго, каб чалавек пайшоў да псіхолага, у яго павінна быць добрая самаацэнка.

- Хто ж нам так сапсаваў нашу самаацэнку?

- Трэба, вядома, мець на ўвазе нашу гісторыю, гісторыю народа, які мае мала перамог і дасягненняў.

- А як жа перамога ў Вялікай Айчыннай вайне?

- У Вялікай Айчыннай вайне перамог савецкі народ, а не беларусы. Гэта не наша перамога. Мы толькі ўключаны ў агульную перамогу савецкага народа. У нас псіхалогіі пераможцаў няма.

- Чаму ў нас шмат самазабойстваў?

- Тут шмат фактараў і адзін з іх – традыцыі, якія падтрымліваюцца культурай. У беларускім жыцці заўсёды быў суіцыд. Людзей не вучылі змагацца за сваё жыццё, проста пайсці павесіцца. Гэта проста ўпісана ў культуру. У Амерыцы, калі выхоўваюць дзіця, яму даюць шмат падтрымкі, кажуць – ты малайчына, у цябе ўсё атрымаецца, ты зможаш. Падтрымліваюць тое, што ён можа рызыкаваць і калі ў яго не атрымаецца, яго за гэта не пакараюць. А ў нас увесь час дзіця крытыкуюць – ты дурань, ты дрэнна гэта зрабіў, ты няўмека, ты няўдачнік. Да суіцыду тут шлях нядоўгі. // “Еўрарадыё”